Αν έχετε δικές σας θύμησες, παλιές φωτογραφίες ή ιστορίες που ακούσατε από τους γονείς και τους παππούδες σας, μοιραστείτε τις μαζί μας.

Αχ, αυτές οι παλιές εποχές… Πόσες εικόνες, πόσες μυρωδιές, πόσες θύμησες κρύβονται μέσα τους! Τότε που τα σπίτια και τα κτήματα στη Βόρεια Άνδρο είχαν τα δικά τους αμπέλια κι η κάθε οικογένεια έφτιαχνε με τον κόπο και το μεράκι της το δικό της κρασί.

Μέσα από τις μαρτυρίες των ανθρώπων του τόπου μας, προσπαθούμε να κρατήσουμε ζωντανές τις συνήθειες, τις λέξεις και τις ιστορίες που πέρασαν από γενιά σε γενιά.

 Από το πατητήρι στο καζάνι

Όπως μας διηγείται ο Γιώργος Σταύρας, γέννημα θρέμμα κάτοικος Καλλιβαρίου, το πατητήρι βρισκόταν συνήθως πίσω από το σπίτι ή μέσα στην αποθήκη. Εκεί πατούσαν τα σταφύλια και κάθε οικογένεια φρόντιζε το δικό της κρασί.

Όταν ολοκληρωνόταν η οινοποίηση και το κρασί έμπαινε στα βαρέλια, έμεναν τα τσάμπουρα και οι ρώγες. Δίπλα στο πατητήρι υπήρχε το πιθολάκι, μια τετράγωνη δεξαμενή, όπου, σύμφωνα με τη μαρτυρία του, συγκέντρωναν τα υπολείμματα του τρύγου και τα άφηναν να ωριμάσουν, μέχρι να έρθει η ώρα για το καζάνεμα.

Η λέξη αυτή έχει ιδιαίτερη αξία για την τοπική μας καταγραφή, γιατί μας μεταφέρει τον τρόπο με τον οποίο οι ίδιοι οι άνθρωποι της Βόρειας Άνδρου περιέγραφαν την καθημερινότητά τους.

 Η διαδικασία της απόσταξης

Όταν ερχόταν η ώρα της απόσταξης, τα ζυμωμένα τσάμπουρα μεταφέρονταν στο καζάνι. Η φωτιά άναβε από κάτω και, με προσεκτικό βράσιμο, οι ατμοί περνούσαν από το σύστημα ψύξης, υγροποιούνταν και έδιναν το απόσταγμα.

Στις παραδοσιακές εγκαταστάσεις, η στεγανοποίηση του καπακιού ήταν σημαντική, ώστε να περιορίζεται η διαφυγή των ατμών. Γινότανε συνήθως με ζυμάρι ή λάσπη…διαδικασία που απαιτούσε εμπειρία και προσοχή, καθώς η απόσταξη προχωρούσε και η σύσταση του αποστάγματος μεταβαλλόταν.

Σύμφωνα με την περιγραφή που μας δόθηκε, το καζάνι αποτελούνταν από δύο συγκοινωνούντα δοχεία: το ένα χάλκινο, μπακιρένιο, και το άλλο πήλινο, που στη Βόρεια Άνδρο το αποκαλούσαν πούμπα ή πούμπο.

Κι εδώ βρίσκεται μια από τις πιο όμορφες ιδιαιτερότητες του τόπου μας!

Το άρωμα του μάραθου και η ζηβανια 

Στη Βόρεια Άνδρο, μαζί με τα τσάμπουρα έβαζαν και λίγο μάραθο, για να δώσει το άρωμά του. Το απόσταγμα αυτό το αποκαλούσαν ζηβανια.

Λέξεις όπως «πιθολάκι», «πούμπα», «πούμπος» και «ζηβανια»  είναι κομμάτια της τοπικής μας γλώσσας και μνήμης, που αξίζει να καταγράφονται όπως τα θυμούνται οι παλιότεροι.

 Το ρακατζό: μια μικρή γιορτή του χωριού

Tα καζανέματα λοιπόν πέρα από μια αγροτική εργασία, ήταν και αφορμή για αντάμωμα!

Συγγενείς, φίλοι και γείτονες συγκεντρώνονταν γύρω από τη φωτιά. Όλοι βοηθούσαν, ο καθένας με τον τρόπο του. Η κουβέντα άνοιγε, οι ιστορίες και τα πειράγματα έδιναν κι έπαιρναν, ενώ τα σύκα και οι ελιές συνόδευαν την παρέα.

Αυτό ήταν το ρακατζό μας! Μια απλή, ανθρώπινη γιορτή, όπου η δουλειά γινόταν χαρά και η καθημερινότητα έφερνε τους ανθρώπους πιο κοντά.

Και μέσα από αυτές τις στιγμές καταλαβαίνουμε πως η παράδοση δεν βρίσκεται μόνο στα παλιά αντικείμενα και στις φωτογραφίες. Βρίσκεται στις λέξεις που διασώζουμε, στις ιστορίες που ακούμε και στους ανθρώπους που μας τις εμπιστεύονται.

🙏 Ένα μεγάλο ευχαριστώ στον Γιώργο Σταύρα, κάτοικο Καλλιβαρίου, για την πολύτιμη μαρτυρία του και τη συμβολή του στην καταγραφή της παράδοσης της Βόρειας Άνδρου.

– Πηγές και τεκμηρίωση

1. Προφορική μαρτυρία

Γιώργος Σταύρας, κάτοικος Καλλιβαρίου Άνδρου.

Η περιγραφή για το πιθολάκι, την πούμπα ή τον πούμπο, την προσθήκη μάραθου, τη ζηβανιά και το ρακατζό βασίζεται στη μαρτυρία του.

2. Γραπτές πηγές για τα παραδοσιακά πατητήρια

– “Σαμιακός Οίνος – Τα πατητήρια (ληνοί) και το πολύμνιο”

Παρουσιάζει την κατασκευή και τη λειτουργία των παραδοσιακών πατητηριών, καθώς και τη συλλογή του μούστου στο πολύμνιο ή υπολήνιο.

– “Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού – Αρχαιολογικές ανασκαφές”

Περιγράφει πατητήρι με χώρους σύνθλιψης σταφυλιών και δεξαμενή συλλογής μούστου, το υπολήνιο.

Οι παραπάνω γραπτές πηγές αφορούν τη γενική λειτουργία των πατητηριών και δεν τεκμηριώνουν από μόνες τους την ειδική τοπική χρήση των λέξεων «πιθολάκι», «πούμπα» και «ζηβανιά» στη Βόρεια Άνδρο.

   Κι εσείς; Θυμάστε τα καζανέματα στα χωριά μας;

Ποιος είχε καζάνι στο σπίτι ή στο κτήμα; Πώς το έλεγαν στον δικό σας τόπο; Ποιες ιστορίες θυμάστε από εκείνες τις μέρες;

Αν έχετε δικές σας θύμησες, παλιές φωτογραφίες ή ιστορίες που ακούσατε από τους γονείς και τους παππούδες σας, μοιραστείτε τις μαζί μας.

Κάθε μαρτυρία είναι πολύτιμη. Ας κρατήσουμε ζωντανή την ιστορία και την ψυχή της Βόρειας Άνδρου! 

Επιμέλεια κειμένου Σταύρα Μαρία 

Φωτογραφίες από αρχείο συλλόγου